Maori-gebruiken en woorden die je moet kennen

Tikanga, de juiste manier van doen

Tikanga wordt meestal vertaald als gewoonte of juiste praktijk. In Rotorua kom je het tegen als gast van Maori-gastheren, van wie velen tot Te Arawa behoren, de iwi van de meren rond Rotorua. De gastheren van elke avond en elke dorpstour leggen meestal vooraf uit wat ze verwachten, en bij Mitai komen de regels voor het betreden van het dorp, een heilige plek, voordat iemand naar binnen stapt. Dit is een levende cultuur. De artiesten die je 's avonds ziet, gaan naar huis naar hun whānau en nemen dezelfde gebruiken mee naar bruiloften en begrafenissen. Wat volgt helpt je te begrijpen wat je ziet, en de paar fouten te vermijden die mensen echt kwetsen.

De pōwhiri, stap voor stap

Een pōwhiri is de manier waarop gastheren bezoekers op hun grond ontvangen. Op een marae kan dat lang duren. De versies bij Mitai en Te Puia zijn voor bezoekers ingekort, maar houden de kernstappen, ongeveer in deze volgorde.

1. De wero. Een krijger komt met een wapen naar voren om te toetsen of de bezoekers in vrede komen, en legt dan een teken op de grond. Het opperhoofd dat de bezoekers hebben gekozen, stapt naar voren en raapt het op, ten teken dat de groep als vrienden komt;
2. De karanga. Een vrouw van de gastheren laat een lange, hoge roep klinken die de bezoekers naar voren haalt, en bij een volledige ceremonie antwoordt meestal een vrouw aan de kant van de bezoekers;
3. Toespraken. Sprekers begroeten de gasten en eren vaak wie is overleden. Na elke toespraak volgt meestal een lied;
4. De hongi. Gastheer en gast drukken neus en voorhoofd tegen elkaar en delen een adem. Na de hongi is de bezoeker geen vreemde meer.

Bij Mitai kiezen de bezoekers één persoon als hun opperhoofd. Ben jij dat, dan leggen de gastheren uit wat de rol inhoudt en begeleiden ze je er op de avond doorheen. Te Puia schrijft de ceremonie als pōhiri, een spelling die je in Rotorua vaak zult horen.

Stilte bij de uitdaging en de haka

De wero is bedoeld om intens te zijn. Reken op wijd opengesperde ogen en een uitgestoken tong, en een haka heeft dezelfde kracht. Voor een bezoeker kan het theatraal aanvoelen. Voor de gastheren is het serieus. Blijf stil en rustig staan terwijl de uitdaging zich voltrekt. Lachen wordt hier als gebrek aan respect gezien. Dat geldt ook voor gekke bekken terugtrekken naar de krijger of filmen met doorlopend commentaar. Ben jij het opperhoofd, houd dan je ogen op de krijger gericht terwijl je het teken opraapt, en doe wat de gastheren je vooraf hebben gevraagd. Volg voor applaus het voorbeeld van de gastheren.

Meer dan een oorlogsdans

De haka is veel meer dan een oorlogsdans. Met een haka worden gasten verwelkomd en grote prestaties gevierd. Met sommige neemt men afscheid van de doden. Elke haka heeft zijn eigen tekst. De bekendste, Ka Mate, werd rond 1820 gecomponeerd door het opperhoofd Te Rauparaha en viert zijn ontsnapping aan vijanden die op hem jaagden. De meeste bezoekers kennen hem van de All Blacks voor een rugbyinterland. Poi zijn zachte balletjes aan koorden die meestal door de vrouwelijke artiesten ritmisch worden rondgezwaaid en aangetikt. Waiata zijn liederen, en mōteatea zijn oudere gezongen teksten, vaak klaagzangen, waarin geschiedenis bewaard is. Bij Mitai hoor je ze allemaal in één voorstelling, samen met traditionele spelen.

Foto's en tā moko

Foto's zijn tijdens de meeste voorstellingen welkom, en de gastheren zeggen wanneer de camera tevoorschijn mag. Vraag het voordat je iemand van dichtbij fotografeert, en zeker bij tā moko, de traditionele tatoeage van gezicht en lichaam. Een moko vertelt over de afkomst en identiteit van de drager, dus het is persoonlijk en geen versiering. Veel Māori hebben er bezwaar tegen dat moko-ontwerpen worden nagemaakt op kostuums of souvenirs, en dat is een goede reden om ze te bewonderen zonder ze over te nemen. Zet ook de flitser uit tijdens de boswandeling, want fel licht maakt de gloeiwormen voor iedereen zwakker.

Waar tapu geldt

Tapu betekent heilig of afgezonderd, en het tegenovergestelde, noa, geldt voor alledaagse dingen zoals eten. Die twee worden gescheiden gehouden. Het hoofd is het meest tapu deel van het lichaam, dus raak niemands hoofd aan, ook niet dat van een kind. Eten moet uit de buurt van tapu dingen blijven, en daarom ga je nooit op een tafel zitten waaraan wordt gegeten en stap je nooit over eten dat op de grond is uitgestald. Een wharenui, het gesneden ontmoetingshuis van een marae, heeft eigen regels als een bezoek er een omvat. Schoenen gaan bij de deur uit. Eten en drinken blijven buiten.

Deze gebruiken tellen het zwaarst bij de rondleiding door Whakarewarewa Living Māori Village, vanaf ~€ 22, waar een gids die er woont je een uur lang langs de marae en de kookbronnen leidt. Het minpunt is dat je door het thuis van mensen loopt, dus gedraag je als gast. Blijf bij je gids, blijf uit privétuinen en vraag het voordat je iemand fotografeert.

Woorden om te kennen

Te reo Māori is een officiële taal van Nieuw-Zeeland, en je hoort het in Rotorua overal. Klinkers zijn kort en zuiver, een macron maakt een klinker lang, en "wh" klinkt meestal ongeveer als een f.

Bedanken

Fooi wordt in Nieuw-Zeeland niet verwacht, en de gastheren zijn er niet van afhankelijk zoals Amerikaanse gidsen. Een bedankje voor goede service wordt gewaardeerd, en een warm "kia ora" of "ngā mihi" bij het weggaan valt beter dan contant geld. Bij Mitai sluit de avond af met een poroporoaki, een afscheid, dus blijf daarvoor voordat je naar je vervoer gaat. De Mitai-avond, stap voor stap geeft het volledige programma. Wil je zien hoe het welkom op de andere plekken verschilt, lees dan onze vergelijking van de vier culturele ervaringen. Gezinnen met jonge kinderen vinden advies per leeftijd in Rotorua met kinderen. Het hāngī-diner uitgelegd behandelt de maaltijd die op het welkom volgt.