Maoryskie zwyczaje i słowa, które warto znać

Tikanga, czyli jak należy postępować

Tikanga tłumaczy się zwykle jako zwyczaj lub właściwe postępowanie. W Rotorua spotykasz się z nim jako gość maoryskich gospodarzy, z których wielu pochodzi z Te Arawa, iwi jezior Rotorua. Gospodarze każdego wieczoru i każdej wycieczki po wiosce zwykle przed rozpoczęciem wyjaśniają, czego oczekują, a w Mitai zasady wejścia do wioski, która jest świętym miejscem, poznajesz, zanim ktokolwiek przekroczy jej próg. To żywa kultura. Wykonawcy, których poznajesz wieczorem, wracają potem do swoich whānau (rodzin) i przenoszą te same zwyczaje na wesela i pogrzeby. Poniższe wskazówki pomogą ci zrozumieć to, co widzisz, i uniknąć tych kilku błędów, które naprawdę ranią.

Pōwhiri krok po kroku

Pōwhiri to sposób, w jaki gospodarze przyjmują gości na swojej ziemi. Na marae może trwać bardzo długo. Wersje w Mitai i Te Puia są skrócone dla odwiedzających, ale zachowują najważniejsze etapy, mniej więcej w tej kolejności.

1. Wero. Wojownik wychodzi naprzód z bronią, by sprawdzić, czy goście przybywają w pokoju, po czym kładzie na ziemi symboliczny znak. Wódz wybrany przez gości występuje i go podnosi, co pokazuje, że grupa przychodzi jako przyjaciele;
2. Karanga. Kobieta ze strony gospodarzy wydaje długie, wysokie wołanie, które przyzywa gości do przodu, a podczas pełnej ceremonii zwykle odpowiada jej kobieta ze strony gości;
3. Przemowy. Mówcy witają gości i często oddają cześć zmarłym. Po każdej przemowie zwykle rozbrzmiewa pieśń;
4. Hongi. Gospodarz i gość stykają się nosami i czołami, dzieląc wspólny oddech. Po hongi gość przestaje być obcym.

W Mitai goście wybierają jedną osobę, która występuje jako ich wódz. Jeśli padnie na ciebie, gospodarze wyjaśnią, na czym polega ta rola, i przeprowadzą cię przez nią na miejscu. Te Puia zapisuje nazwę ceremonii jako pōhiri; tę pisownię często usłyszysz w Rotorua.

Cisza podczas wyzwania i haki

Wero ma być intensywne. Spodziewaj się szeroko otwartych oczu i wysuniętego języka, a haka niesie tę samą siłę. Gościowi może się to wydawać teatralne. Dla gospodarzy to poważna sprawa. Podczas wyzwania stój cicho i nieruchomo. Śmiech jest tu odbierany jako brak szacunku. Tak samo robienie min w odpowiedzi do wojownika albo filmowanie z komentarzem na żywo. Jeśli jesteś wodzem, podnosząc znak, patrz wojownikowi w oczy i rób to, o co gospodarze prosili cię wcześniej. Z oklaskami poczekaj na sygnał gospodarzy.

Coś więcej niż taniec wojenny

Haka to dużo więcej niż taniec wojenny. Haki witają gości i upamiętniają wielkie osiągnięcia. Niektóre żegnają zmarłych. Każda ma własne słowa. Najsłynniejszą, Ka Mate, ułożył około 1820 roku wódz Te Rauparaha, a jej słowa opiewają jego ucieczkę przed wrogami, którzy na niego polowali. Większość gości zna ją z występów All Blacks przed meczami rugby. Poi to miękkie kule na sznurkach, którymi wykonawczynie zwykle rytmicznie wywijają i uderzają. Waiata to pieśni, a mōteatea to starsze śpiewane pieśni, często lamenty, które przechowują w swoich wersach historię. W Mitai usłyszysz je wszystkie podczas jednego występu, razem z tradycyjnymi grami.

Zdjęcia i tā moko

Podczas większości występów zdjęcia są mile widziane, a gospodarze mówią, kiedy można wyjąć aparat. Zanim zrobisz komuś zdjęcie z bliska, zapytaj o zgodę, zwłaszcza jeśli chodzi o tā moko, tradycyjny tatuaż twarzy i ciała. Moko mówi o pochodzeniu i tożsamości osoby, która je nosi, więc jest czymś osobistym, a nie ozdobą. Wielu Maorysów sprzeciwia się kopiowaniu wzorów moko na kostiumy czy pamiątki, co jest dobrym powodem, by je podziwiać, ale nie zapożyczać. Na leśnym spacerze wyłącz też lampę błyskową, bo jasne światło przygasza świetliki wszystkim.

Gdzie obowiązuje tapu

Tapu oznacza coś świętego lub wydzielonego, a jego przeciwieństwo, noa, obejmuje rzeczy codzienne, takie jak jedzenie. Te dwie sfery trzyma się osobno. Głowa jest najbardziej tapu częścią ciała, więc nie dotykaj niczyjej głowy, także dziecięcej. Jedzenie musi trzymać się z dala od rzeczy tapu, dlatego nigdy nie siadaj na stole, przy którym się je, i nie przechodź nad jedzeniem rozłożonym na ziemi. Wharenui, rzeźbiony dom spotkań na marae, ma własne zasady, jeśli wizyta obejmuje wejście do niego. Buty zdejmuje się przy drzwiach. Jedzenie i napoje zostają na zewnątrz.

Te zwyczaje mają największe znaczenie podczas wycieczki z przewodnikiem po Whakarewarewa Living Māori Village, od ~22 €, gdzie mieszkaniec wioski prowadzi cię przez godzinę obok marae i źródeł, w których się gotuje. Haczyk polega na tym, że przechodzisz przez miejsce, w którym ludzie mieszkają, więc zachowuj się jak gość. Trzymaj się przewodnika, nie wchodź na prywatne podwórka i pytaj o zgodę, zanim kogoś sfotografujesz.

Słowa, które warto znać

Te reo Māori, czyli język maoryski, jest jednym z języków urzędowych Nowej Zelandii i w Rotorua usłyszysz go na każdym kroku. Samogłoski są krótkie i czyste, kreska nad samogłoską (makron) ją wydłuża, a „wh” brzmi zwykle podobnie do polskiego f.

Jak podziękować

Napiwki nie są w Nowej Zelandii oczekiwane, a gospodarze nie są od nich zależni tak jak przewodnicy w USA. Za świetną obsługę podziękowanie jest mile widziane, a serdeczne „kia ora” albo „ngā mihi” na pożegnanie trafia lepiej niż gotówka. W Mitai wieczór kończy się poroporoaki, czyli pożegnaniem, więc zostań na nim, zanim ruszysz do transportu. Pełny program znajdziesz w przewodniku Wieczór w Mitai krok po kroku. Jak powitanie wygląda w innych miejscach, przeczytasz w naszym porównaniu czterech atrakcji kulturalnych. Rodziny z małymi dziećmi znajdą wskazówki dotyczące wieku w przewodniku Rotorua z dziećmi. Przewodnik Kolacja hāngī bez tajemnic opisuje posiłek, który następuje po powitaniu.